Vestibüler sistem ve biliş

SantralHipokampus · dikkat · uzaysal bellekKlinik: “beyin sisi”, yol bulma güçlüğüSon gözden geçirme: Ekim 2026

Baş dönmesi olan hastalar sık sık dikkatlerini toplayamadıklarını, unutkanlaştıklarını ya da yön duygularını yitirdiklerini anlatır. Bu yakınmalar yalnızca kaygıyla açıklanamaz: vestibüler sinyal hipokampusa ve kortekse ulaşır ve uzayda yerimizi bilmemize katkı verir. Ancak bilişin ne ölçüde ve hangi hastada bozulduğu, sanıldığından daha karmaşık bir sorudur.

Bir bakışta
  • Vestibüler bozukluğu olanların %60’a varan kısmı bilişsel sorun bildirir; bu sorunlar engelliliğin en güçlü belirleyicileri arasındadır.1
  • ABD’de 2008 ulusal sağlık anketinde son bir yılda vestibüler vertigo yaşayan erişkinlerde ciddi dikkat toplama ya da hatırlama güçlüğü 8,3 kat daha olasıydı.2
  • Kanıtın en güçlü olduğu alan görsel-uzaysal yetenektir (uzaysal bellek, yol bulma, zihinsel döndürme); dikkat ve işlem hızı onu izler. Bellek ve yürütücü işlevde kanıt daha zayıftır.3
  • Bozukluk bilateral kayıpta daha yaygındır: bilateral kayıpta incelenen tüm alanlarda, tek taraflı kayıpta ise yalnızca görsel-uzaysal yetenek ve işlem hızında bozulma bulundu.4
  • Vertigo ne kadar ağırsa biliş o kadar bozulur görüşünü destekleyen bulgular var; ancak ilişki tutarlı değildir. Kaybın iki taraflı olması, yakınmanın süresi, kaygı, depresyon ve işitme kaybı en az şiddet kadar belirleyicidir.4,5,6,1

Etkilenen alanlar

AlanBulgu
Görsel-uzaysal yetenekKanıtın en güçlü olduğu alan: uzaysal bellek, yol bulma, zihinsel döndürme ve üç boyutlu uzayın zihinsel temsili.3 Vestibüler kayıpta en sık bildirilen bozukluklar uzaysal bellek ve yol bulmadadır.1
Dikkat ve işlem hızıÖnemli kanıt vardır.3 64 bilateral vestibülopati hastasında vestibüler kayıp dikkat puanlarıyla, işitme kaybı ise bellek, dil ve toplam puanla ilişkiliydi.6
Bellek ve yürütücü işlevDaha az sayıda çalışmada gösterilmiştir.3 45 çalışmalık bir sistematik derlemede kronik vestibüler işlev görsel-uzaysal yetenek, kısa süreli bellek ve yürütücü işlevle ilişkili bulundu; çalışmaların yöntemleri farklıydı.7
Öznel yakınma (“beyin sisi”)186 hastada Bilişsel Başarısızlıklar Anketi (CFQ) ortalaması 34,9/100, benzer yaştaki kontrollerde 31,3/100 idi. En yüksek puanlar PPPD’de (45,1) ve vestibüler migren ile Ménière hastalığında (44,1) görüldü; BPPV hastalarının puanı kontrollerden düşüktü.5

Dikkat ve çift görev

Ayakta durmak ve yürümek dikkat ister. Vestibüler bozukluğu olan 48 hasta ve 24 kontrolde denge görevi zorlaştıkça zihinsel görevlerde tepki süresi uzadı ve doğruluk azaldı; salınım ise zihinsel görevden etkilenmedi. Bu girişim hastalarda ve kontrollerde benzerdi ve uzaysal olan ya da olmayan görevlerde farklı değildi. Yazarlar bunu, iki görevin aynı sınırlı genel dikkat kapasitesini paylaşmasıyla açıkladı.17

Bir hipoteze göre vestibüler kompanzasyonun kendisi bu sınırlı kaynağı tüketir. Postür açısından iyi kompanse olan hasta bunun bedelini bilişsel performansla ödeyebilir. Örneğin iyi kompanse olmuş 15 tek taraflı kayıp hastasında postür görevi sırasında ikincil görevde tepki süreleri uzadı. Bu hipotez henüz doğrudan test edilmemiştir.18

Vestibüler kompanzasyon → · Vestibüler rehabilitasyon →

Şiddetle ilişki

Daha ağır vertigonun daha ağır bilişsel yakınmaya yol açtığı klinikte sık edinilen bir izlenimdir. Literatür bunu kısmen destekler, ama tablo doğrusal değildir.

Destekleyen bulgularDesteklemeyen ya da karmaşıklaştıran bulgular
Kronik vestibüler yetmezlikte işlev bozukluğunun derecesi bazı bilişsel puanlarla ilişkiliydi; bilateral kayıpta bozukluk daha yaygındı.4Bilateral vestibülopatide sanal labirent performansı kontrollerden anlamlı olarak farklı değildi; işitme kaybı daha belirleyiciydi.10 Hipokampus hacmi de farklı bulunmadı.11
Otolit ve kanal kaybı birlikte olduğunda yol bulma hataları en büyüktü.12Denge ile zihinsel görev arasındaki girişim hastalarda ve sağlıklı kişilerde benzerdi.17
Vestibüler migrende kanal parezisi arttıkça ACE-R toplam puanı (r = −0,57), bellek ve görsel-uzaysal puanlar düştü.19Yaşlı BPPV hastalarında repozisyon sonrası rezidüel baş dönmesini MMSE puanı değil, tedavi öncesi kaygı öngördü.21
CFQ ile DHI arasında zayıf ama anlamlı bir ilişki vardı (r = 0,31); CFQ en çok yakınma süresi, tanı (özellikle PPPD) ve DHI ile ilişkiliydi.5Öznel bilişsel yakınmalar objektif testlerle çoğu zaman uyumlu değildir ve psikolojik sıkıntıdan etkilenir.1
Ménière hastalığında etkili tedaviden sonra biliş düzeldi; düzelme vertigo şiddetiyle, özellikle işlevsel ve fiziksel etkisiyle ilişkiliydi.20Postür açısından iyi kompanse olan hastanın biliş için daha az kaynağı kalabileceği hipotezi, ilişkinin beklenenin tersine de işleyebileceğini düşündürür.18

Özetle Vertigo şiddeti bilişi etkileyen etkenlerden biridir; ama kaybın iki taraflı olması, yakınmanın süresi, kaygı ve depresyon ve işitme kaybı da sonucu belirler. Ağır vertigolu her hastada bilişsel bozukluk beklenmez; hafif yakınmalı bir hastada da belirgin bilişsel yakınma olabilir.4,5,6,1

Hastalığa göre

TabloBulgu
Bilateral vestibülopati18 hastada kısa süreli bellek, yürütücü işlev, işlem hızı ve görsel-uzaysal yetenekte bozulma; bulgular bir labirent çalışıyorsa bilişin çoğunlukla korunduğunu düşündürür.4 Yol bulma ve hipokampus bulguları çalışmadan çalışmaya değişir.9,10,11
Tek taraflı kayıp, vestibüler nörit16 hastada görsel-uzaysal yetenek ve iki işlem hızı görevinden birinde bozulma; lezyon tarafı ve hastalık süresi sonucu etkilemedi.4 Vestibüler nöritte aritmetik, nörit ve BPPV’de zihinsel döndürme bozukluğu bildirilmiştir.1
Ménière hastalığıDikkat, bellek, görsel-uzaysal ve yürütücü işlevde bozulma bildirilmiştir.1 CFQ puanı BPPV’den yüksekti (44,8’e karşı 23,4).22 Etkili tedaviyle MoCA puanları 3, 6 ve 12. aylarda düzeldi.20
Vestibüler migren61 hastada ACE-R ortancası 82 idi; toplam, bellek, sözel akıcılık, dil ve görsel-uzaysal puanlar kontrollerden düşüktü.19 Nöropsikolojik Vertigo Envanteri puanı BPPV’den yüksek, Ménière’e benzerdi.22 Başarılı tedaviden sonra öznel bilişsel yakınmalar azaldı.24
PPPDÖznel bilişsel yakınma puanları tanılar arasında en yüksekti (CFQ 45,1).5
BPPVBaşarılı repozisyondan 1 hafta sonra rezidüel baş dönmesi olan 22 hasta Stroop testinde daha kötüydü; sayı dizisi ve çift görev performansı farklı değildi. Rezidüel baş dönmesi daha uzun BPPV süresi, daha yüksek kaygı ve engellilikle ilişkiliydi.23 Yaşlılarda rezidüel baş dönmesinin en güçlü öngördürücüsü kaygıydı.21
Yaşlılar ve demansAzalmış otolit işlevi daha kötü uzaysal bellek ve daha yüksek demans riskiyle ilişkilendirilmiştir.1 İki büyük kohortta vestibüler bozukluk demans riskinde artışla ilişkiliydi; gözlemsel tasarım nedenselliği göstermez.15,16
ÇocuklarVestibüler kaybı olan çocuklarda dinamik görme keskinliği azalması okuma keskinliğini düşürür; tam vestibüler kaybı olan çocukların bir kısmında öğrenme güçlükleri bildirilmiştir.14

Demans kohortları: talamus ve korteks → · Presbivestibülopati →

Mekanizmalar

  • Baş yönü yolu: Vestibüler sinyal dorsal tegmental nükleus, lateral mamiller nükleus ve anterodorsal talamus üzerinden postsubikulum ve medial entorinal kortekse ulaşır. Labirent lezyonu baş yönü sinyalini bozar; bu yolun bozulması hipokampustaki yer hücrelerini de etkiler.26
  • Teta yolu: Pedünkülopontin tegmental nükleus ve retiküler formasyon üzerinden medial septuma ve hipokampusa ulaşır. Maymunlarda pedünkülopontin nöronların %72,5’i vestibüler uyarana yanıt verdi; sıçanlarda vestibüler lezyon teta ritmini azalttı.26
  • Talamokortikal yol: Talamustan parietal ve diğer vestibüler kortekslere, oradan entorinal ve parahipokampal bölge üzerinden hipokampusa. Vestibüler nükleuslardan ya da talamustan hipokampusa doğrudan bir projeksiyon gösterilmemiştir.26
  • Dikkat kaynakları: Denge, bilişsel görevlerle aynı sınırlı dikkat kapasitesini paylaşır.17,18
  • Diğer etkenler: İşitme kaybı ve tinnitus, yaşa bağlı vestibüler gerileme, sosyal yoksunluk ve azalan etkinlik, kaygı ve depresyon. Mekanizma büyük olasılıkla çok etkenlidir.1

Vestibüler nükleuslar → · Kaygı ve duygulanım →

Tedaviyle düzelme

  • Vestibüler migren: 34 hastada tedaviye yanıt verenlerde CFQ puanı ortalama 6,5 puan azaldı; yanıt vermeyenlerde anlamlı değişiklik olmadı. Bilişsel düzelmeyi DHI değil, migrene özgü yakınma ölçeğindeki değişim öngördü.24
  • Ménière hastalığı: Etkili tedaviden sonra bilişsel bozukluk düzeldi.20
  • Vestibüler rehabilitasyon: Kronik baş dönmesi olan 56 hastanın değerlendirildiği randomize bir çalışmada betahistine eklenen rehabilitasyon sayı dizisi, görev değiştirme ve P300 ölçümlerini iyileştirdi; yalnız betahistin alan grupta anlamlı bilişsel değişiklik olmadı. Tek bir çalışmadır; yalnız rehabilitasyon kolu yoktu ve hasta grubu karışıktı.25
  • Bilateral vestibülopati: Yazarlar fizyoterapiye bilişsel eğitimin eklenmesinin yararlı olabileceğini önerir; bu bir öneridir, test edilmemiştir.4

Vestibüler tedavinin bilişsel sonuçlarını doğrudan inceleyen çalışma azdır.1

Klinikte

  • Sorgulayın: DHI bilişsel alanı yeterince yakalamaz. Bilişsel Başarısızlıklar Anketi ya da Nöropsikolojik Vertigo Envanteri kullanılabilir; ikisinin puanları güçlü biçimde ilişkiliydi (r = 0,864).22
  • Kaygı ve depresyonu değerlendirin: Bilişsel yakınmaları ve rezidüel baş dönmesini etkiler.21,1
  • İşitmeyi değerlendirin: İşitme kaybı bellek ve dil puanlarıyla ve yol bulma performansıyla ilişkiliydi.6,10
  • Tarama testlerinin sınırı: MoCA gibi genel tarama testleri vestibüler hastalığa özgü ince bozuklukları kaçırabilir.1

Ölçekler (DHI) → · PPPD →

Kanıtın sınırları

  • Çalışmaların çoğu kesitseldir; ilişki gösterir, nedensellik göstermez.2
  • Mekanizmaya ilişkin kanıt büyük ölçüde hayvan çalışmalarından ve bilateral ya da tek taraflı kayıptan gelir; epizodik ve santral tablolarda veri azdır. İşitme kaybı çoğu çalışmada objektif olarak kontrol edilmemiştir.1
  • Çalışmaların yöntemleri ve kullanılan testler farklıdır; vestibüler biliş için ortak bir sonuç ölçütü yoktur.7,1

Kaynaklar

  1. Smith LJ, Wilkinson D, Bodani M, Surenthiran SS. Cognition in vestibular disorders: state of the field, challenges, and priorities for the future. Front Neurol. 2024;15:1159174. doi:10.3389/fneur.2024.1159174
  2. Bigelow RT, Semenov YR, du Lac S, Hoffman HJ, Agrawal Y. Vestibular vertigo and comorbid cognitive and psychiatric impairment: the 2008 National Health Interview Survey. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2016;87(4):367–372. PMID 25886779
  3. Bigelow RT, Agrawal Y. Vestibular involvement in cognition: visuospatial ability, attention, executive function, and memory. J Vestib Res. 2015;25(2):73–89. PubMed
  4. Popp P, Wulff M, Finke K, Rühl M, Brandt T, Dieterich M. Cognitive deficits in patients with a chronic vestibular failure. J Neurol. 2017;264(3):554–563. doi:10.1007/s00415-016-8386-7
  5. Rizk HG, Sharon JD, Lee JA, Thomas C, Nguyen SA, Meyer TA. Cross-sectional analysis of cognitive dysfunction in patients with vestibular disorders. Ear Hear. 2020. PubMed
  6. Dobbels B, Mertens G, Gilles A, et al. Cognitive function in acquired bilateral vestibulopathy: a cross-sectional study on cognition, hearing, and vestibular loss. Front Neurosci. 2019;13:340. doi:10.3389/fnins.2019.00340
  7. Li J, et al. Association of vestibular disorders and cognitive function: a systematic review. Laryngoscope. 2024;134:4858–4872. doi:10.1002/lary.31646
  8. Brandt T, Schautzer F, Hamilton DA, et al. Vestibular loss causes hippocampal atrophy and impaired spatial memory in humans. Brain. 2005;128(11):2732–2741. PubMed
  9. Kremmyda O, Hüfner K, Flanagin VL, et al. Beyond dizziness: virtual navigation, spatial anxiety and hippocampal volume in bilateral vestibulopathy. Front Hum Neurosci. 2016;10:139. doi:10.3389/fnhum.2016.00139
  10. Dobbels B, Mertens G, Gilles A, et al. The virtual Morris water task in 64 patients with bilateral vestibulopathy and the impact of hearing status. Front Neurol. 2020;11:710. doi:10.3389/fneur.2020.00710
  11. Bosmans J, Gommeren H, zu Eulenburg P, et al. Is vestibular function related to human hippocampal volume? J Vestib Res. 2024;34(1):3–13. doi:10.3233/VES-230076
  12. Xie Y, Bigelow RT, Frankenthaler SF, Studenski SA, Moffat SD, Agrawal Y. Vestibular loss in older adults is associated with impaired spatial navigation: data from the triangle completion task. Front Neurol. 2017;8:173. doi:10.3389/fneur.2017.00173
  13. Anson E, Ehrenburg MR, Simonsick EM, Agrawal Y. Association between vestibular function and rotational spatial orientation perception in older adults. J Vestib Res. 2021;31(6):469–478. doi:10.3233/VES-201582
  14. Wiener-Vacher SR, Hamilton DA, Wiener SI. Vestibular activity and cognitive development in children: perspectives. Front Integr Neurosci. 2013;7:92. doi:10.3389/fnint.2013.00092
  15. Li X, Jiang F, Dong Q, et al. Associations of vestibular disorders with risk of all-cause and cause-specific dementia: a longitudinal cohort study in UK Biobank. Sensory Neuroscience. 2026. doi:10.1002/sen2.70019
  16. Lin YH, Chen MH, Yu SC, et al. Risk of Alzheimer disease and vascular dementia in patients with peripheral vestibular disorders: a longitudinal study of 140,726 participants. J Clin Psychiatry. 2025;86(3):24m15699. PubMed
  17. Yardley L, Gardner M, Bronstein A, Davies R, Buckwell D, Luxon L. Interference between postural control and mental task performance in patients with vestibular disorder and healthy controls. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2001;71(1):48–52. doi:10.1136/jnnp.71.1.48
  18. Lacroix E, Deggouj N, Edwards MG, Van Cutsem J, Van Puyvelde M, Pattyn N. The cognitive-vestibular compensation hypothesis: how cognitive impairments might be the cost of coping with compensation. Front Hum Neurosci. 2021;15:732974. doi:10.3389/fnhum.2021.732974
  19. Sun T, Lin Y, Huang Y, Pan Y. A preliminary clinical study related to vestibular migraine and cognitive dysfunction. Front Hum Neurosci. 2024;18:1512291. doi:10.3389/fnhum.2024.1512291
  20. Zhong J, Li X, Xu J, et al. Analysis of cognitive function and its related factors after treatment in Meniere’s disease. Front Neurosci. 2023;17:1137734. doi:10.3389/fnins.2023.1137734
  21. Sun J, Ma X, Yang Y, et al. Associations between cognition, anxiety, depression, and residual dizziness in elderly people with BPPV. Front Aging Neurosci. 2023;15:1208661. doi:10.3389/fnagi.2023.1208661
  22. Liu YF, Locklear TD, Sharon JD, Lacroix E, Nguyen SA, Rizk HG. Quantification of cognitive dysfunction in dizzy patients using the Neuropsychological Vertigo Inventory. Otol Neurotol. 2019;40(7):e723–e731. doi:10.1097/MAO.0000000000002311
  23. Gürel Söylemez T, Söylemez E, Yiğit Ö. Residual dizziness after successful canalith repositioning: impact on cognitive function and dual-task performance in BPPV patients. J Laryngol Otol. 2026;140(4):465–472. doi:10.1017/S0022215125103812
  24. Patel EJ, Hum M, Gardi A, Steenerson KK, Rizk HG, Sharon JD. VM-PATHI correlates with cognitive function improvement after successful treatment in patients with vestibular migraine. Otol Neurotol. 2023;44(8):813–816. doi:10.1097/MAO.0000000000003976
  25. Ebenezer A, Kumar K, Kalaiah MK, et al. Impact of vestibular rehabilitation therapy on quality of life and cognitive function in individuals with chronic dizziness or vertigo. Eur Arch Otorhinolaryngol. 2025;282:4563–4572. doi:10.1007/s00405-025-09382-0
  26. Hitier M, Besnard S, Smith PF. Vestibular pathways involved in cognition. Front Integr Neurosci. 2014;8:59. doi:10.3389/fnint.2014.00059