Vestibüler olmayan baş dönmesi

Ayırıcı tanıİlaç matrisiSon gözden geçirme: Ekim 2026

Baş dönmesiyle gelen her hastanın sorunu iç kulakta ya da vestibüler sistemde değildir. Acil serviste başvuruların ancak üçte biri kulak ve vestibüler kökenlidir; yaşlıda kalıcı baş dönmesinin en sık ana nedeni kalp ve dolaşımdır. Üstelik hastanın kullandığı sözcük nedeni güvenilir biçimde göstermez: kalp kaynaklı baş dönmesi olan hastaların çoğu “dönüyor” der.^1,3,2

Bir bakışta

ABD acil servislerinde baş dönmesi başvurularının %33’ü kulak ve vestibüler, %21’i kardiyovasküler, %11’i metabolik tanı aldı; %15’inde tehlikeli bir tanı vardı (50 yaş üstünde %21).¹
Kardiyovasküler nedenli baş dönmesinde hastaların %63’ü vertigo tanımladı; %37’sinde tek yakınma vertigoydu. “Dönme hissi” kalp nedenini dışlamaz.²
Birinci basamakta kalıcı baş dönmesi olan 65–95 yaş hastalarda ana neden %57 kardiyovasküler, %14 periferik vestibülerdi; %23’ünde ilaç yan etkisi katkıda bulunuyordu ve %62’sinde birden fazla neden vardı.³
Görsel yükseklik intoleransı toplumda yaşam boyu %33 oranında bildirilir; bunların %12’si akrofobi ölçütlerini karşılar.⁶

Baş dönmesi nereden gelir?

Aşağıdaki iki veri kümesi farklı ortamları gösterir: biri acil servis, diğeri birinci basamakta yaşlı hastalar. İkisinde de vestibüler nedenler azınlıktadır.

Şekil 1 · Baş dönmesinin tanı dağılımı

Grafik yükleniyor…

Turkuaz çubuk kulak ve vestibüler nedenleri gösterir. Acil servis verisi ulusal bir örneklemden gelir ve tanılar bağımsız olarak doğrulanmamıştır; birinci basamak verisi ayrıntılı bir tanısal değerlendirmeye dayanır.

Kalp ve dolaşım

Beyin perfüzyonunu azaltan her durum baş dönmesi yapabilir: ritim bozuklukları (bradikardi, ileti blokları, taşiaritmiler), aort darlığı ve hipertrofik kardiyomiyopati gibi çıkış yolu darlıkları, akut koroner sendrom, kalp yetersizliği, kan kaybı ve ortostatik hipotansiyon. Yakınma klasik olarak presenkoptur, ama dönme hissi de sık tanımlanır.^2,4

Kalbi düşündüren ipuçları

Eforla ya da yatarken başlayan baş dönmesi; çarpıntı, göğüs ağrısı, nefes darlığı; kısa bilinç kaybı; bilinen kalp hastalığı ya da yeni bir üfürüm; ailede genç yaşta ani ölüm; EKG’de ileti bozukluğu, uzun QT ya da aritmi. Bu durumlarda EKG ve gerektiğinde ritim izlemi ve ekokardiyografi vestibüler testlerden önce gelir.^4,1

Ayağa kalkınca başlayıp oturunca geçen baş dönmesi için: hemodinamik ortostatik baş dönmesi →⁷

İlaçlar

Baş dönmesi ilaçların en sık bildirilen yan etkilerinden biridir. Yaşlıda kalıcı baş dönmesinin yaklaşık dörtte birinde ilaçlar katkıda bulunur ve çoklu ilaç kullanımı riski artırır. İlaçlar baş dönmesini farklı yollardan yapar; bir mekanizma seçin ve hangi ilaç gruplarının o yoldan etki ettiğini görün.^5,3

Şekil 2 · İlaç grupları ve baş dönmesi mekanizmaları

Matris yükleniyor…

Matris farmakolojik etki mekanizmalarına göre özetlenmiştir; tam bir liste değildir. Her ilacın baş dönmesi yapma olasılığı doza, hastaya ve ilaç etkileşimlerine bağlıdır.

Kronolojiye bakın: baş dönmesinin yeni bir ilaçla ya da doz artışıyla başlayıp başlamadığını sorun; reçetesiz ilaçları, bitkisel ürünleri ve alkolü de sorgulayın.⁵
Vertigo ilacı da baş döndürür: meklizin ve dimenhidrinat gibi vestibüler supresanlar yaşlıda sedasyon ve antikolinerjik etkiyle dengesizliği artırabilir ve kompanzasyonu geciktirir. Vestibüler farmakoloji →
Nistagmus yapan ilaçlar: antiepileptikler ve lityum gaze-evoked ya da downbeat nistagmus yapabilir; santral bir nedenle karışabilir.⁹

Metabolik ve toksik nedenler

Acil serviste baş dönmesi başvurularının yaklaşık %11’i metabolik tanı alır.¹

Neden	İpucu	Test
Hipoglisemi	Terleme, titreme, açlık; insülin ya da sülfonilüre kullanımı	Kan glukozu
Anemi, kan kaybı	Solukluk, eforla nefes darlığı, melena	Tam kan sayımı
Dehidratasyon	Kusma, ishal, az sıvı alımı, sıcak hava; ortostatik yakınma	Yatarak–ayakta kan basıncı, elektrolitler
Hiponatremi	Diüretik, SSRI kullanımı; yaşlı	Sodyum
Tiroid hastalığı	Hipotiroidide yorgunluk, ataksi; hipertiroidide çarpıntı	TSH
Karbon monoksit zehirlenmesi	Aynı evde birden çok kişide baş ağrısı ve baş dönmesi; soba, şofben, kış	Karboksihemoglobin
Tiamin eksikliği	Alkol, malnütrisyon, bariatrik cerrahi; ataksi, nistagmus, konfüzyon	Klinik tanı; tiamin bekletilmeden verilir · Wernicke →

Yükseklik ve görsel nedenler

Yüksek bir yerden aşağı bakınca sallanma, dengesizlik ve kaygı hissi çok yaygındır: temsili bir toplum örnekleminde yaşam boyu sıklık %32,7 (kadınlarda %36,1, erkeklerde %28,4) bulundu. Bunların %12’si akrofobi (yükseklik fobisi) ölçütlerini karşıladı.⁶

Fizyolojik yükseklik vertigosu: göz ile en yakın sabit görsel nesne arasındaki mesafe arttıkça, gözün vücut salınımını algılayıp düzeltme gücü azalır; dengeyi görme yerine iç kulak ve somatosensoriyel sistem taşımak zorunda kalır. Bu herkeste olan normal bir yanıttır.
Ne zaman sorun? Kaçınma davranışı günlük yaşamı kısıtlıyorsa akrofobi düşünülür. Davranışçı yaklaşımlar ve kademeli maruz bırakma (sanal gerçeklik dahil) kullanılır.⁶
Görsel nedenler: yeni gözlük ya da multifokal camlar, katarakt cerrahisi sonrası, diplopi ve ani görme kaybı da “baş dönmesi” olarak tanımlanabilir. Görsel ortamla artan yakınma PPPD’yi de düşündürmelidir.⁸

Kaygı ve işlevsel baş dönmesi

Acil servis başvurularının %7’si psikiyatrik tanı alır. Panik atakları baş dönmesi, çarpıntı ve nefes darlığıyla gelebilir; ama kaygı bir vestibüler hastalığın sonucu da olabilir ve tanı ancak organik nedenler değerlendirildikten sonra konur. Akut bir vestibüler olaydan sonra aylarca süren, ayakta ve görsel uyaranla artan baş dönmesi işlevsel bir vestibüler bozukluk olan PPPD’dir.^1,8 PPPD → · Karışan tablolar →

Yaklaşım

Sözcüğe değil zamana ve tetikleyiciye bakın: “dönme mi, sersemlik mi?” sorusu nedeni güvenilir göstermez. Belirtinin zamanlamasını, tetikleyicisini ve eşlik eden bulguları sorun (TiTrATE).^4,2
Hayati bulgular ve EKG: yatarak ve ayakta kan basıncı, kalp hızı, kan glukozu; risk varsa EKG.^4,7
İlaç listesini gözden geçirin: özellikle yaşlıda ve yeni başlanan ilaçlarda.^3,5
Hedefe yönelik muayene: pozisyonel testler, HINTS, yürüme. Vestibüler bir neden bulunsa bile ikinci bir katkı nedeni olabilir.^4,3 Tanıya giden yol →

Non-vestibular dizziness

Differential diagnosisMedication matrixLast reviewed: October 2026

Not every dizzy patient has a problem in the inner ear or the vestibular system. In the emergency department only a third of visits are oto-vestibular; in older people the commonest major cause of persistent dizziness is the heart and circulation. Moreover, the patient’s choice of words does not reliably point to the cause: most patients with dizziness of cardiac origin say the room is spinning.^1,3,2

At a glance

In US emergency departments, 33% of dizziness visits received an oto-vestibular diagnosis, 21% cardiovascular and 11% metabolic; 15% had a dangerous diagnosis (21% over age 50).¹
In dizziness from cardiovascular disease, 63% of patients described vertigo, and in 37% vertigo was the only symptom. “Spinning” does not exclude a cardiac cause.²
In primary care patients aged 65–95 with persistent dizziness, the major cause was cardiovascular in 57% and peripheral vestibular in 14%; adverse drug effects contributed in 23%, and 62% had more than one cause.³
Visual height intolerance has a lifetime prevalence of 33% in the population; 12% of those affected meet criteria for acrophobia.⁶

Where dizziness comes from

The two datasets below show different settings: one the emergency department, the other older patients in primary care. In both, vestibular causes are the minority.

Figure 1 · Diagnostic spectrum of dizziness

Loading the chart…

The teal bar shows oto-vestibular causes. The emergency data come from a national sample and diagnoses were not independently verified; the primary care data rest on a detailed diagnostic work-up.

Heart and circulation

Anything that reduces brain perfusion can cause dizziness: arrhythmias (bradycardia, conduction block, tachyarrhythmias), outflow obstruction such as aortic stenosis or hypertrophic cardiomyopathy, acute coronary syndrome, heart failure, blood loss and orthostatic hypotension. The classic complaint is feeling faint, but spinning is also often described.^2,4

Clues that point to the heart

Dizziness starting with exertion or while lying down; palpitations, chest pain, breathlessness; brief loss of consciousness; known heart disease or a new murmur; sudden death at a young age in the family; conduction disease, long QT or arrhythmia on the ECG. In these situations, an ECG and, where needed, rhythm monitoring and echocardiography come before vestibular testing.^4,1

For dizziness that starts on standing and settles on sitting: haemodynamic orthostatic dizziness →⁷

Medications

Dizziness is one of the most frequently reported adverse drug effects. Medications contribute to about a quarter of persistent dizziness in older people, and polypharmacy raises the risk. Drugs cause dizziness through different routes; choose a mechanism and see which drug groups act that way.^5,3

Figure 2 · Drug groups and mechanisms of dizziness

Loading the matrix…

The matrix summarises pharmacological mechanisms and is not exhaustive. The likelihood that a given drug causes dizziness depends on dose, patient and interactions.

Look at the timeline: ask whether the dizziness began with a new drug or a dose increase; ask about over-the-counter drugs, herbal products and alcohol as well.⁵
Vertigo drugs cause dizziness too: vestibular suppressants such as meclizine and dimenhydrinate can increase imbalance in older people through sedation and anticholinergic effects, and they delay compensation. Vestibular pharmacology →
Drugs that cause nystagmus: antiepileptics and lithium can cause gaze-evoked or downbeat nystagmus and can be mistaken for a central cause.⁹

Metabolic and toxic causes

About 11% of emergency dizziness visits receive a metabolic diagnosis.¹

Cause	Clue	Test
Hypoglycaemia	Sweating, tremor, hunger; insulin or sulfonylurea use	Blood glucose
Anaemia, blood loss	Pallor, breathlessness on exertion, melaena	Full blood count
Dehydration	Vomiting, diarrhoea, poor intake, hot weather; orthostatic symptoms	Lying–standing blood pressure, electrolytes
Hyponatraemia	Diuretic or SSRI use; older age	Sodium
Thyroid disease	Fatigue and ataxia in hypothyroidism; palpitations in hyperthyroidism	TSH
Carbon monoxide poisoning	Headache and dizziness in several people in the same home; stoves, water heaters, winter	Carboxyhaemoglobin
Thiamine deficiency	Alcohol, malnutrition, bariatric surgery; ataxia, nystagmus, confusion	Clinical diagnosis; give thiamine without delay · Wernicke →

Heights and visual causes

Swaying, unsteadiness and anxiety when looking down from a height are very common: in a representative population sample, the lifetime prevalence was 32.7% (36.1% in women, 28.4% in men). Of these, 12% met criteria for acrophobia (fear of heights).⁶

Physiological height vertigo: as the distance between the eyes and the nearest stationary object grows, vision becomes less able to detect and correct body sway, and balance must rely on the inner ear and somatosensory system instead. This is a normal response in everyone.
When is it a problem? When avoidance limits daily life, consider acrophobia. Behavioural approaches and graded exposure (including virtual reality) are used.⁶
Visual causes: new glasses or multifocal lenses, the period after cataract surgery, diplopia and sudden visual loss can all be described as “dizziness”. Symptoms worse in busy visual environments should also prompt thoughts of PPPD.⁸

Anxiety and functional dizziness

Seven per cent of emergency visits receive a psychiatric diagnosis. Panic attacks can present with dizziness, palpitations and breathlessness; but anxiety can also result from a vestibular disorder, and the diagnosis is made only after organic causes have been assessed. Dizziness lasting months after an acute vestibular event, worse upright and with visual stimuli, is PPPD, a functional vestibular disorder.^1,8 PPPD → · Look-alikes →

Approach

Look at timing and triggers, not the word used: “spinning or light-headed?” does not reliably reveal the cause. Ask about timing, triggers and associated features (TiTrATE).^4,2
Vital signs and ECG: lying and standing blood pressure, pulse, blood glucose; an ECG if there is risk.^4,7
Review the medication list: especially in older patients and with newly started drugs.^3,5
Targeted examination: positional tests, HINTS, gait. Even when a vestibular cause is found, a second contributing cause may be present.^4,3 Path to diagnosis →